Tổng hợp các loại nấm bệnh trên cây sầu riêng, dấu hiệu nhận biết, nguyên nhân phát sinh và biện pháp phòng trị dành cho người chuẩn bị trồng và nhà vườn đang chăm sóc sầu riêng.
Sầu riêng là cây trồng có giá trị kinh tế cao nhưng rất nhạy cảm với úng nước, tổn thương bộ rễ và độ ẩm kéo dài. Khi điều kiện đất, nước và dinh dưỡng không phù hợp, nhiều loại nấm bệnh có thể phát sinh trên rễ, thân, cành, lá, hoa và trái. Nếu phát hiện chậm, cây có thể suy kiệt, rụng lá, chết cành, giảm đậu trái hoặc chết toàn bộ.
Điều khó nhất đối với nhà vườn không phải là mua thuốc, mà là xác định đúng bệnh. Cùng một biểu hiện vàng lá có thể do thối rễ, úng nước, thiếu dinh dưỡng, dư phân, nhiễm mặn hoặc bộ rễ bị tổn thương. Tương tự, cháy lá có thể liên quan đến Rhizoctonia, Colletotrichum, Phytophthora, Phomopsis, Lasiodiplodia hoặc chỉ đơn giản là cây bị sốc nước.
Vì vậy, khi tìm hiểu các loại nấm bệnh trên cây sầu riêng, người trồng cần nắm được ba nội dung chính: triệu chứng đặc trưng, điều kiện phát sinh và cách quản lý tổng hợp. Không nên nhìn một triệu chứng rồi sử dụng thuốc theo kinh nghiệm truyền miệng.
“Nấm bệnh sầu riêng” có phải đều là nấm thật không?
Trong cách gọi thông thường của nhà vườn, “nấm bệnh” bao gồm nhiều tác nhân gây bệnh có đặc điểm gần giống nấm. Tuy nhiên, xét về phân loại sinh học, Phytophthora và Pythium thuộc nhóm sinh vật dạng nấm hay nấm giả, không phải nấm thật.
Sự khác biệt này có ý nghĩa thực tế. Một loại thuốc có hiệu quả với nấm gây thán thư chưa chắc kiểm soát tốt Phytophthora gây thối rễ, xì mủ và thối trái. Vì vậy, nhà vườn phải chọn sản phẩm theo đúng tác nhân và bệnh được ghi trên nhãn, không nên gọi chung là “thuốc trị nấm” rồi sử dụng cho mọi trường hợp.
Bảng nhận biết nhanh các loại nấm bệnh trên cây sầu riêng
| Nấm bệnh hoặc nhóm bệnh | Dấu hiệu điển hình | Bộ phận thường bị hại |
|---|---|---|
| Thối rễ do Phytophthora | Rễ tơ nâu đen, dễ tuột vỏ; cây vàng lá, tán thưa | Rễ, cổ rễ |
| Nứt thân xì mủ | Vỏ thân có vết nâu đen, ẩm và chảy nhựa | Thân chính, cành lớn |
| Thối trái do Phytophthora | Trái xuất hiện vết nâu sẫm, mềm và lan nhanh | Trái non, trái lớn |
| Thán thư do Colletotrichum | Đốm nâu xám có vòng đồng tâm, lá rụng sớm | Lá, đọt, hoa, trái |
| Cháy lá do Rhizoctonia | Vết sũng nước, lá cháy thành mảng và dính nhau | Lá, đọt non |
| Nấm hồng | Cành có lớp tơ trắng rồi chuyển màu hồng | Cành, nhánh |
| Phấn trắng | Hoa và trái non phủ lớp bột trắng xám | Hoa, cuống hoa, trái non |
| Cháy lá do Phomopsis | Đốm nhỏ có quầng vàng, vết bệnh dạng mắt cua | Lá |
| Cháy lá do Lasiodiplodia | Đuôi lá cháy trắng bạc, có chấm nâu đen | Lá già, cành |
| Thối rễ do Fusarium | Rễ nâu, cây suy yếu kéo dài, có thể vàng héo | Rễ, mạch dẫn |
| Nấm bồ hóng | Lớp đen như bồ hóng phủ trên bề mặt lá và trái | Lá, cành, trái |

Đây chỉ là bảng khoanh vùng ban đầu. Để kết luận chính xác, cần kiểm tra thêm đất, nước, rễ, lịch sử bón phân và sự phân bố cây bệnh trong vườn.
1. Bệnh thối rễ do Phytophthora
Bệnh thối rễ trên cây sầu riêng do Phytophthora là một trong những bệnh nguy hiểm nhất trên cây sầu riêng. Tác nhân có thể tồn tại trong đất, tàn dư cây bệnh và phát tán theo nước tưới, nước mưa, đất bám trên dụng cụ hoặc cây giống nhiễm bệnh.
Viện Cây ăn quả miền Nam ghi nhận Phytophthora palmivora có thể gây bệnh trên nhiều bộ phận của cây sầu riêng, trong đó thối rễ, xì mủ thân và thối trái là những dạng bệnh đáng chú ý. Bệnh thường phát triển mạnh trong mùa mưa và tại những vườn thoát nước kém. Viện Cây ăn quả miền Nam
Dấu hiệu trên bộ rễ sầu riêng
Rễ sầu riêng khỏe thường có màu trắng kem hoặc vàng nhạt, đầu rễ sáng và có nhiều rễ tơ. Khi bị bệnh:
- Rễ tơ chuyển sang màu vàng nâu, nâu sẫm hoặc đen.
- Vỏ ngoài của rễ mềm và dễ tuột ra.
- Rễ bị mất chóp sinh trưởng, ít hình thành rễ mới.
- Khu vực rễ có thể xuất hiện mùi chua nếu đất bị úng.
- Phần rễ bị bệnh lan dần từ rễ tơ sang rễ lớn.
- Cổ rễ có thể bị thâm hoặc xuất hiện vết thối ẩm.
Dấu hiệu trên tán cây
Khi bộ rễ không còn hút đủ nước và dinh dưỡng, cây bắt đầu biểu hiện:
- Đọt non phát triển chậm.
- Lá nhỏ, mỏng và chuyển màu xanh nhạt.
- Lá già vàng rồi rụng.
- Cây héo vào thời điểm nắng nóng.
- Tán cây thưa dần.
- Cành nhỏ khô từ ngọn trở xuống.
- Cây mang trái dễ rụng trái hoặc suy kiệt nhanh.
Khi trên tán đã xuất hiện triệu chứng rõ, bộ rễ thường đã bị tổn thương trước đó một thời gian.
Điều kiện làm bệnh phát triển mạnh
- Đất trũng hoặc có tầng sét khó thoát nước.
- Mô trồng thấp, bị lún sau vài năm.
- Mương thoát nước bị bồi lấp.
- Tưới quá nhiều lần khiến đất luôn bão hòa nước.
- Phủ rơm, cỏ hoặc phân hữu cơ sát cổ rễ.
- Bón phân chuồng chưa hoai.
- Bón dư đạm, thiếu hữu cơ và thiếu cân đối dinh dưỡng.
- Đào rãnh, làm cỏ hoặc đặt đường ống làm đứt rễ.
- Nước tưới chảy từ gốc cây bệnh sang cây khỏe.
Cách xử lý
Khi nghi cây bị thối rễ, việc đầu tiên là kiểm tra độ ẩm và khả năng thoát nước. Nếu đất đang úng mà tiếp tục tưới thuốc hoặc tưới phân, tình trạng thiếu oxy ở rễ sẽ trở nên nghiêm trọng hơn.
Nhà vườn nên thực hiện:
- Khơi thông rãnh để nước thoát nhanh khỏi vùng rễ.
- Tạm ngừng tưới khi đất còn quá ẩm.
- Gạt vật liệu phủ ra xa cổ rễ.
- Kiểm tra rễ ở nhiều vị trí quanh mép tán.
- Loại bỏ phần rễ đã thối nặng nếu có thể thao tác mà không làm tổn thương thêm.
- Thu gom rễ bệnh ra khỏi vườn.
- Sát trùng dụng cụ sau khi xử lý từng cây.
- Giảm lượng phân hóa học trong thời gian cây đang hư rễ.
- Chỉ sử dụng thuốc bảo vệ thực vật được đăng ký cho sầu riêng và đúng bệnh cần xử lý.
- Theo dõi sự xuất hiện của rễ mới trước khi bón phân phục hồi.
2. Bệnh nứt thân xì mủ do Phytophthora
Nứt thân xì mủ có thể xuất hiện trên cổ rễ, thân chính hoặc cành lớn. Đây là dạng bệnh dễ nhận thấy hơn thối rễ nhưng cũng thường bị phát hiện khi vết bệnh đã lan rộng.
Các thông báo dịch hại của Cục Bảo vệ thực vật thường ghi nhận bệnh nứt thân xì mủ do Phytophthora cùng bệnh thán thư và thối rễ trên sầu riêng. Cục Bảo vệ thực vật
Dấu hiệu nhận biết
- Trên vỏ thân xuất hiện vết nhỏ màu nâu hoặc nâu đen.
- Bề mặt vết bệnh có vẻ ẩm hơn phần vỏ khỏe.
- Nhựa màu vàng nâu hoặc nâu đỏ chảy ra.
- Vỏ thân có thể nứt dọc.
- Khi cạo nhẹ lớp vỏ ngoài, mô bên dưới chuyển màu nâu.
- Vết bệnh lan theo chiều dọc hoặc lan vòng quanh thân.
- Lá phía trên vị trí bệnh vàng, héo và rụng.
- Cành bị bệnh nặng sẽ khô.
Nếu vết bệnh lan kín một vòng quanh thân, quá trình vận chuyển nước và dinh dưỡng bị cản trở, cây có nguy cơ chết cao.
Nguyên nhân bệnh dễ tái phát
Nhiều nhà vườn chỉ xử lý phần vết bệnh trên thân nhưng bỏ qua nguồn bệnh trong đất và rễ. Sau một thời gian, vết xì mủ có thể xuất hiện trở lại hoặc phát sinh ở vị trí khác.
Bệnh cũng dễ tái phát khi:
- Đầu tưới phun trực tiếp vào thân cây.
- Cổ rễ bị lấp đất hoặc phủ hữu cơ quá dày.
- Tán cây quá rậm, thân lâu khô sau mưa.
- Thân có vết thương do máy móc, côn trùng hoặc cắt tỉa.
- Nước mưa bắn đất mang mầm bệnh lên thân.
Hướng xử lý
- Làm thông thoáng khu vực gốc và thân.
- Chuyển đầu tưới ra xa thân cây.
- Dùng dụng cụ sạch loại bỏ phần vỏ đã chết, chỉ cạo vừa tới mô khỏe.
- Thu gom mô bệnh, không để rơi xuống vùng rễ.
- Xử lý vết bệnh bằng sản phẩm được đăng ký phù hợp.
- Đánh dấu ranh giới vết bệnh để theo dõi.
- Kiểm tra và xử lý đồng thời bộ rễ nếu có dấu hiệu thối.
- Sát trùng dao sau mỗi cây.
Không nên đắp bùn, phân chuồng tươi hoặc hỗn hợp giữ ẩm lên vết xì mủ. Biện pháp này có thể làm vết bệnh lâu khô và tạo điều kiện cho tác nhân tiếp tục phát triển.
3. Bệnh thối trái do Phytophthora
Thối trái có thể xuất hiện khi trái còn trên cây, trong quá trình thu hoạch, vận chuyển hoặc bảo quản. Bệnh gây thiệt hại trực tiếp đến sản lượng và tỷ lệ trái đạt tiêu chuẩn thương phẩm.
Triệu chứng
- Vỏ trái xuất hiện vết nhỏ màu nâu sẫm.
- Vết bệnh lan rộng, mô vỏ trở nên ẩm và mềm.
- Phần cơm bên trong chuyển màu hoặc có mùi bất thường.
- Khi ẩm độ cao, trên vết bệnh có thể xuất hiện lớp tơ hoặc bào tử màu trắng.
- Trái bệnh có thể rụng sớm.
- Các trái tiếp xúc gần nhau dễ lây bệnh.
Trái nằm thấp, trái trong tán rậm, trái bị côn trùng chích hoặc bị cọ xát thường có nguy cơ cao hơn.
Cách phòng trị
- Quản lý tốt bệnh Phytophthora ở đất, rễ và thân.
- Tỉa cành để tán cây thông thoáng.
- Tỉa bỏ những trái bị che khuất hoặc nằm quá gần mặt đất.
- Không để nước tưới hoặc nước mưa bắn đất lên trái.
- Hạn chế làm trầy vỏ trong quá trình neo và tỉa trái.
- Cắt bỏ trái bệnh, đưa ra khỏi vườn.
- Không vứt trái thối xuống mương tưới.
- Tuân thủ nghiêm thời gian cách ly khi sử dụng thuốc trong giai đoạn mang trái.
Quy trình thâm canh sầu riêng của Viện Cây ăn quả miền Nam cũng lưu ý bệnh thối trái do Phytophthora trong giai đoạn nuôi trái. Quy trình kỹ thuật thâm canh sầu riêng
4. Bệnh thán thư do Colletotrichum
Thán thư là bệnh khá phổ biến trên lá sầu riêng, đặc biệt tại những vườn có tán rậm, độ ẩm cao và thường xuyên xuất hiện các đợt lá non yếu.
Dấu hiệu nhận biết
- Vết bệnh ban đầu là các đốm nhỏ màu nâu vàng.
- Đốm lớn dần, tâm chuyển màu nâu xám hoặc xám nhạt.
- Vết bệnh có thể xuất hiện ở chóp hoặc mép lá.
- Trên vết bệnh có những vòng đồng tâm.
- Khi quan sát kỹ có thể thấy các chấm nhỏ màu đen.
- Nhiều vết liên kết làm cháy một phần lá.
- Lá bệnh nặng chuyển vàng và rụng sớm.
- Đọt bị bệnh có thể khô và chết ngược.
Theo tài liệu của SOFRI, bệnh thán thư do Colletotrichum thường tạo vết hoại tử màu nâu xám, có vòng đồng tâm và có thể khiến lá rụng sớm. Bệnh có thể gây chết cành tăm, chết ngọn và ảnh hưởng năng suất ở vườn kinh doanh. Bản tin Cây ăn quả của SOFRI
Điều kiện phát sinh
- Mưa kéo dài hoặc sương nhiều.
- Lá bị ướt trong thời gian dài.
- Vườn trồng dày, tán cây giao nhau.
- Cây được bón quá nhiều đạm.
- Đọt non bị bọ trĩ, rầy hoặc côn trùng chích hút gây vết thương.
- Cành và lá bệnh không được thu gom.
Cách quản lý
- Cắt bỏ lá, đọt và cành bị bệnh nặng.
- Tạo tán thông thoáng.
- Không tưới phun lên lá vào chiều tối.
- Bón phân cân đối, hạn chế đạm khi cây đang ra lá non.
- Quản lý côn trùng chích hút.
- Thu gom lá bệnh dưới gốc.
- Sử dụng sản phẩm được đăng ký cho bệnh thán thư trên sầu riêng khi cần thiết.
- Luân phiên nhóm hoạt chất để hạn chế nguy cơ kháng thuốc.
5. Bệnh cháy lá và chết ngọn do Rhizoctonia
Bệnh cháy lá do Rhizoctonia từng được biết đến nhiều ở vườn ươm và cây sầu riêng nhỏ. Tuy nhiên, bệnh cũng có thể xuất hiện trên cây trưởng thành khi thời tiết và sức khỏe cây thuận lợi cho tác nhân phát triển.
Triệu chứng đặc trưng
- Trên lá xuất hiện các đốm nhỏ có dạng sũng nước.
- Đốm liên kết thành mảng bất định giống như bị phỏng nước nóng.
- Vết bệnh chuyển sang màu nâu sáng, viền nâu đậm.
- Lá bị biến dạng hoặc quăn lại.
- Trong điều kiện mưa ẩm, nhiều lá có thể dính với nhau bởi sợi nấm.
- Trên lá đôi khi xuất hiện hạch nấm nhỏ màu nâu.
- Bệnh lan lên đọt, làm chết ngọn và cành non.
Phân biệt với thán thư
Cháy lá do Rhizoctonia thường tạo mảng bệnh sũng nước, hình dạng không đều và có thể làm các lá dính nhau. Trong khi đó, thán thư thường tạo những đốm riêng biệt, có tâm xám, ranh giới tương đối rõ và có vòng đồng tâm.
Cách phòng trị
- Cắt bỏ các chùm lá bị dính và cành chết.
- Thu gom toàn bộ lá bệnh khỏi vườn.
- Giảm độ ẩm trong tán.
- Điều chỉnh tưới, không để tán cây ướt qua đêm.
- Tạo khoảng cách giữa các tán cây.
- Không bón dư đạm.
- Bảo vệ các đợt đọt non trước sự gây hại của côn trùng chích hút.
- Sử dụng thuốc đúng tác nhân nếu bệnh tiếp tục lan.
6. Bệnh nấm hồng trên cành sầu riêng
Bệnh nấm hồng thường phát triển trên cành và nhánh trong điều kiện mưa nhiều, độ ẩm cao, tán cây rậm và thiếu ánh sáng.
Tác nhân thường được gọi là Corticium salmonicolor hoặc tên hiện dùng Erythricium salmonicolor.
Các giai đoạn biểu hiện
- Trên vỏ cành xuất hiện lớp tơ mỏng màu trắng.
- Sợi nấm lan dọc và có thể bao quanh cành.
- Bề mặt chuyển sang màu hồng nhạt hoặc hồng cam.
- Lá phía trên vị trí bệnh bắt đầu héo.
- Cành bị khô từ ngọn trở xuống.
- Vỏ cành có thể nứt hoặc bong khi bệnh nặng.
Cách xử lý
- Cắt cành bệnh lùi vào phần mô còn khỏe.
- Không để cành bệnh nằm trong vườn.
- Sát trùng kéo sau mỗi lần cắt.
- Tỉa cành đan chéo và cành nằm sâu trong tán.
- Theo dõi mặt dưới cành vì đây là vị trí khó quan sát.
- Xử lý bằng sản phẩm được phép sử dụng nếu bệnh xuất hiện trên nhiều cây.
Nấm hồng không thể được quản lý hiệu quả nếu tán cây vẫn quá rậm và cành luôn ẩm. Cắt tỉa và thông thoáng phải được xem là biện pháp chính.
7. Bệnh phấn trắng trên hoa và trái non
Phấn trắng đáng chú ý trong giai đoạn cây ra hoa, đậu trái. Nếu bệnh phát triển mạnh, hoa có thể khô, rụng hoặc đậu trái kém.
Dấu hiệu
- Trên cuống hoa và cánh hoa xuất hiện lớp bột trắng xám.
- Hoa chuyển màu nâu, khô và rụng.
- Chùm hoa phát triển không đồng đều.
- Trái non có thể bị nám, méo hoặc rụng.
- Lớp phấn có thể lan giữa các chùm hoa trong điều kiện thuận lợi.
Điều kiện phát sinh
Bệnh thường xuất hiện khi có sương, độ ẩm không khí cao, tán cây thiếu thông thoáng hoặc chùm hoa bị che khuất. Khác với một số bệnh cần nước tự do trên bề mặt, nấm phấn trắng có thể phát triển tốt trong điều kiện ẩm không khí cao nhưng bề mặt hoa không nhất thiết phải bị đọng nước kéo dài.
Biện pháp quản lý
- Tạo tán thông thoáng trước giai đoạn ra hoa.
- Không tưới trực tiếp lên chùm hoa.
- Theo dõi hoa thường xuyên để phát hiện lớp phấn sớm.
- Tỉa bỏ chùm hoa bị bệnh nặng.
- Quản lý dinh dưỡng cân đối.
- Chọn thuốc được đăng ký cho đúng bệnh và đúng giai đoạn.
- Hạn chế phun tùy tiện trong thời kỳ hoa nở rộ để tránh ảnh hưởng sinh vật thụ phấn.
8. Bệnh cháy lá do Phomopsis durionis
Bệnh cháy lá do Phomopsis durionis có triệu chứng dễ nhầm với thán thư và một số dạng đốm lá khác.
Dấu hiệu nhận biết
- Ban đầu xuất hiện những đốm nhỏ như đầu kim.
- Xung quanh đốm có quầng màu vàng.
- Vết bệnh phát triển thành dạng hình bầu dục.
- Khi bệnh nặng, vết có dạng giống mắt cua.
- Tâm vết bệnh màu tro hoặc nâu.
- Vết bệnh có thể xuất hiện dọc theo gân chính rồi lan vào phiến lá.
9. Bệnh cháy lá do Lasiodiplodia theobromae
Lasiodiplodia theobromae có thể gây cháy lá và khô cành trên nhiều loại cây ăn trái.
Dấu hiệu trên sầu riêng
- Bệnh thường xuất hiện trên lá già.
- Phần đuôi hoặc chóp lá bị cháy.
- Vết bệnh chuyển màu trắng bạc.
- Trên vết bệnh cũ xuất hiện nhiều chấm hoặc hạch nhỏ màu nâu đen.
- Bệnh nặng có thể làm lá rụng và cành suy yếu.
Nghiên cứu đăng trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam đã xác định Phomopsis durionis và Lasiodiplodia theobromae là tác nhân gây cháy lá sầu riêng tại Tiền Giang, đồng thời mô tả các dạng triệu chứng khác nhau của hai tác nhân. Tạp chí Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam
Do triệu chứng giữa Phomopsis, Lasiodiplodia, thán thư và Rhizoctonia có thể chồng lấn, nhà vườn không nên tự kết luận chỉ từ một chiếc lá. Nếu bệnh lan nhanh hoặc đã xử lý nhưng không giảm, cần gửi mẫu đến phòng kiểm nghiệm.
10. Bệnh thối rễ, vàng héo liên quan đến Fusarium
Ngoài Phytophthora, một số nấm sống trong đất như Fusarium có thể liên quan đến hiện tượng thối rễ, vàng héo và suy giảm sinh trưởng.
Dấu hiệu nghi ngờ
- Cây suy yếu kéo dài.
- Lá vàng nhưng không rụng đồng loạt ngay.
- Rễ tơ ít, rễ chuyển màu nâu.
- Một phần rễ vẫn còn sống trong khi phần khác bị thối.
- Mô bên trong rễ hoặc mạch dẫn có thể đổi màu.
- Cây phục hồi chậm dù đã điều chỉnh nước tưới.
Không thể phân biệt chắc chắn Fusarium với Phytophthora chỉ bằng màu lá. Muốn kết luận cần quan sát rễ, mô bệnh và có thể phải phân lập tác nhân.
Hướng quản lý
- Cải thiện thoát nước và độ thông thoáng của đất.
- Loại bỏ nguồn rễ bệnh.
- Tránh làm tổn thương rễ khỏe.
- Sử dụng phân hữu cơ đã hoai.
- Bổ sung vi sinh vật có lợi trong giai đoạn phòng bệnh.
- Không bón phân hóa học liều cao khi bộ rễ đang yếu.
- Lấy mẫu xét nghiệm nếu cây tiếp tục suy giảm.
11. Nấm bồ hóng trên lá và trái
Nấm bồ hóng tạo thành một lớp màu đen trên lá, cành và trái. Nấm thường phát triển trên dịch ngọt do rệp sáp, rầy hoặc côn trùng chích hút tiết ra.
Cách nhận biết
- Lớp đen chủ yếu nằm trên bề mặt.
- Có thể lau bớt bằng tay hoặc khăn ẩm.
- Lá bị phủ dày sẽ giảm khả năng quang hợp.
- Trái bị đen vỏ, giảm giá trị thương phẩm.
- Thường quan sát thấy kiến, rệp hoặc côn trùng chích hút trong cùng khu vực.
Muốn quản lý nấm bồ hóng phải kiểm soát nguồn dịch ngọt, bao gồm rệp và kiến. Nếu chỉ phun thuốc nấm mà không xử lý côn trùng liên quan, lớp bồ hóng sẽ tiếp tục xuất hiện.
Phân biệt nấm bệnh với hiện tượng không do nấm
Cháy lá do dư phân
Triệu chứng thường xuất hiện sau khi bón phân hoặc tưới phân đậm. Mép lá cháy khá đồng đều, nhiều cây cùng khu vực có thể bị đồng thời.
Cháy lá do hạn hoặc mặn
Lá thường cháy từ chóp hoặc mép, cây rụng lá và chết ngọn. Viện Cây ăn quả miền Nam lưu ý hạn mặn, phèn và chất lượng nước tưới kém có thể gây triệu chứng tương tự bệnh nấm. SOFRI
Vàng lá do úng
Khi đất thiếu oxy, rễ có thể chết trước khi nấm bệnh chiếm ưu thế. Nếu không thoát nước, việc tưới thuốc liên tục càng làm đất ẩm và rễ suy yếu.
Đốm rong
Đốm rong thường tạo những đốm tròn màu cam hoặc đỏ gạch trên lá. Đây là bệnh do tảo gây ra, không phải nấm thật. Vì vậy, không nên xếp tất cả các đốm màu trên lá vào bệnh thán thư.
Thiếu dinh dưỡng
Thiếu đạm, magiê, sắt và các nguyên tố khác tạo ra những kiểu vàng lá khác nhau. Cần xem tuổi lá, vị trí lá bị vàng và kết quả kiểm tra đất trước khi bổ sung dinh dưỡng.
Quy trình kiểm tra cây sầu riêng nghi bị nấm bệnh
Bước 1: Quan sát cách bệnh phân bố trong vườn
Nếu cây bệnh tập trung ở vùng đất thấp hoặc dọc theo đường nước, cần nghĩ đến úng và tác nhân trong đất. Nếu bệnh xuất hiện trên những cành nằm sâu trong tán, cần kiểm tra độ ẩm, nấm hồng và bệnh lá.
Bước 2: Kiểm tra đất
Đào nhẹ ở vùng mép tán để xem:
- Đất đang khô, đủ ẩm hay sũng nước.
- Đất có mùi chua hay không.
- Có tầng đất bí hoặc nước đọng không.
- Rễ tơ còn màu trắng hay đã chuyển nâu.
Không nên đào sát thân vì có thể làm đứt rễ chính.
Bước 3: Kiểm tra cổ rễ và thân
Gạt nhẹ vật liệu phủ quanh cổ rễ. Tìm các vết thâm, nứt, ẩm hoặc chảy nhựa. Không cạo toàn bộ thân khi chưa xác định được giới hạn vết bệnh.
Bước 4: Kiểm tra lá và đọt
Quan sát cả hai mặt lá, chóp, mép, gân chính và các chùm lá dính nhau. So sánh lá già với lá non để xác định bệnh xuất hiện từ giai đoạn nào.
Bước 5: Kiểm tra hoa và trái
Tìm lớp phấn trắng trên hoa, vết thối trên trái, vết côn trùng chích và những khu vực trái thường xuyên bị nước mưa bắn vào.
Bước 6: Ghi lại lịch sử chăm sóc
Cần ghi rõ:
- Ngày mưa lớn gần nhất.
- Lượng nước tưới.
- Phân bón và thuốc vừa sử dụng.
- Thời điểm cây ra đọt, ra hoa hoặc mang trái.
- Các hoạt động có thể làm đứt rễ.
- Tốc độ lan của triệu chứng.
Những thông tin này giúp phân biệt bệnh nấm với sốc phân, sốc nước hoặc tổn thương cơ học.
Cách lấy mẫu gửi kiểm tra
Nếu cần xác định tác nhân, nên lấy mẫu tại ranh giới giữa mô bệnh và mô khỏe, không chỉ lấy phần đã thối hoàn toàn.
- Đối với rễ: lấy cả rễ còn khỏe, rễ đang chuyển màu và một ít đất quanh rễ.
- Đối với thân: lấy mô ở rìa vết bệnh theo hướng dẫn của cán bộ chuyên môn.
- Đối với lá: chọn lá mới xuất hiện triệu chứng, không chọn lá đã khô hoàn toàn.
- Đối với trái: chọn trái có vết bệnh đang phát triển.
- Cho từng loại mẫu vào túi hoặc hộp riêng.
- Ghi tên vườn, ngày lấy mẫu, tuổi cây và triệu chứng.
- Không trộn nhiều mẫu cây khác nhau vào một túi.
Phòng nấm bệnh từ trước khi trồng sầu riêng
Khảo sát khả năng thoát nước
Người chuẩn bị trồng sầu riêng cần kiểm tra độ sâu tầng đất, thành phần cơ giới, mực nước ngầm và khả năng tiêu nước sau mưa lớn. Một khu đất thường xuyên ngập hoặc có tầng sét nông sẽ làm tăng đáng kể nguy cơ bệnh rễ.
Thiết kế mô và mương trước khi xuống giống
Mô trồng phải đủ cao và ổn định. Hệ thống mương phải có điểm thoát nước rõ ràng, không để nước từ khu vực cây bệnh chảy qua toàn vườn.
Chọn cây giống khỏe
Không chọn cây giống có các dấu hiệu:
- Cổ rễ bị thâm.
- Bầu đất có mùi chua.
- Rễ xoắn nghiêm trọng.
- Vết ghép chưa lành.
- Lá có nhiều đốm bệnh.
- Đọt bị cháy hoặc cây quá cao nhưng thân yếu.
Không trồng quá sâu
Cổ rễ bị vùi sâu sẽ luôn ẩm, tăng nguy cơ thối cổ rễ và xì mủ. Khi đặt cây, cần tính đến độ lún của mô sau một thời gian.
Thiết kế hệ thống tưới phù hợp
Đầu tưới không nên phun trực tiếp vào thân. Lượng nước phải được điều chỉnh theo loại đất, thời tiết, tuổi cây và diện tích tán.
Bố trí khoảng cách hợp lý
Trồng quá dày khiến tán cây nhanh giao nhau, vườn thiếu ánh sáng và độ ẩm trong tán cao. Khoảng cách trồng cần được lựa chọn theo giống, đất, địa hình và phương pháp tạo tán.
Quản lý nấm bệnh đối với vườn đang trồng
Vườn cây kiến thiết cơ bản
Trong những năm đầu, cần ưu tiên phát triển bộ rễ và bộ khung tán. Theo dõi cổ rễ, đọt non và lá sau mỗi đợt mưa. Không thúc phân quá mạnh để cây ra đọt mềm liên tục.
Vườn chuẩn bị ra hoa
Tỉa cành, vệ sinh tán và kiểm tra nấm hồng trước khi xử lý ra hoa. Cây phải có bộ lá khỏe và bộ rễ hoạt động tốt.
Vườn đang ra hoa
Theo dõi phấn trắng, thán thư và côn trùng chích hút. Hạn chế làm ướt chùm hoa và tránh sử dụng hỗn hợp thuốc không cần thiết.
Vườn đang nuôi trái
Kiểm tra trái thấp, trái trong tán rậm và những trái có vết thương. Thu gom trái thối ngay khi phát hiện. Mọi biện pháp sử dụng thuốc phải tuân thủ thời gian cách ly.
Vườn sau thu hoạch
Cắt bỏ cành sâu bệnh, phục hồi bộ rễ và bổ sung dinh dưỡng cân đối. Đây là giai đoạn quan trọng để giảm nguồn nấm bệnh cho vụ tiếp theo.
Sử dụng Trichoderma như thế nào?
Trichoderma là nhóm nấm có lợi được sử dụng để hỗ trợ quản lý một số tác nhân gây bệnh trong đất. Viện Cây ăn quả miền Nam cho biết Trichoderma có khả năng cạnh tranh, ký sinh hoặc ức chế các tác nhân như Phytophthora, Fusarium, Pythium và Rhizoctonia, đồng thời hỗ trợ phân giải hữu cơ và phát triển bộ rễ. SOFRI – Trichoderma
Tuy nhiên, nhà vườn cần hiểu đúng:
- Trichoderma phù hợp hơn với mục tiêu phòng bệnh và duy trì sức khỏe đất.
- Không thể thay thế việc thoát nước.
- Không phải cây thối rễ nặng nào cũng phục hồi chỉ bằng vi sinh.
- Nên dùng cùng phân hữu cơ đã hoai.
- Không trộn tùy tiện với thuốc diệt nấm.
- Nên bố trí thời gian sử dụng cách xa lần xử lý thuốc hóa học theo hướng dẫn sản phẩm.
Cách lựa chọn thuốc trị nấm bệnh sầu riêng
Không nên lựa chọn thuốc chỉ dựa vào tên thương mại hoặc lời giới thiệu “trị được mọi loại nấm”. Nhà vườn cần kiểm tra:
- Sản phẩm có được phép sử dụng tại Việt Nam hay không.
- Trên nhãn có ghi cây sầu riêng hay không.
- Bệnh hoặc tác nhân cần xử lý có đúng với chẩn đoán không.
- Liều lượng và lượng nước sử dụng.
- Số lần xử lý tối đa.
- Thời gian cách ly.
- Nhóm cơ chế tác động để luân phiên hoạt chất.
- Khả năng ảnh hưởng đến đọt non, hoa và trái.
- Yêu cầu về bảo hộ lao động.
Đặc biệt, sản phẩm dùng cho thán thư hoặc nấm lá chưa chắc phù hợp với Phytophthora. Không nên tăng liều, đổ thuốc đậm đặc vào rễ hoặc pha nhiều sản phẩm khi chưa biết tính tương hợp.
Những sai lầm phổ biến khi xử lý nấm bệnh
- Thấy lá vàng là tưới thuốc trị nấm ngay.
- Không kiểm tra độ ẩm và tình trạng bộ rễ.
- Chỉ xử lý vết xì mủ trên thân, bỏ qua nguồn bệnh trong đất.
- Tưới thuốc liên tục khi đất đang úng.
- Bón phân hóa học liều cao cho cây đang hư rễ.
- Dùng một hoạt chất nhiều lần liên tiếp.
- Tăng nồng độ thuốc với mong muốn trị bệnh nhanh.
- Pha thuốc nấm cùng chế phẩm vi sinh.
- Không sát trùng dao kéo.
- Vứt cành, lá và trái bệnh dưới gốc.
- Phủ phân hoặc cỏ sát cổ rễ.
- Để đầu tưới phun trực tiếp vào thân.
- Chờ cây rụng gần hết lá mới kiểm tra.
- Không tuân thủ thời gian cách ly khi cây đang có trái.
Câu hỏi thường gặp về nấm bệnh sầu riêng
Nấm bệnh nào nguy hiểm nhất trên cây sầu riêng?
Nhóm bệnh do Phytophthora gây thối rễ, nứt thân xì mủ và thối trái được xem là nguy hiểm hàng đầu. Tác nhân tồn tại trong đất, lan theo nước và có thể gây bệnh trên nhiều bộ phận của cây.
Cây sầu riêng vàng lá có chắc chắn bị nấm rễ không?
Không. Cây có thể vàng lá do úng, hạn, mặn, phèn, dư phân, thiếu dinh dưỡng hoặc tổn thương rễ. Cần kiểm tra rễ tơ, đất và lịch sử chăm sóc trước khi xử lý.
Làm sao phân biệt thán thư và cháy lá Rhizoctonia?
Thán thư thường tạo đốm riêng biệt, tâm xám, có vòng đồng tâm. Cháy lá do Rhizoctonia thường tạo mảng sũng nước bất định, làm lá quăn và có thể khiến nhiều lá dính vào nhau bởi sợi nấm.
Phun thuốc trên lá có trị được thối rễ không?
Không thể chỉ phun trên lá rồi mong rễ phục hồi. Thối rễ cần được quản lý từ điều kiện đất, nước, nguồn bệnh và vùng rễ.
Cây bị xì mủ có cứu được không?
Cây có khả năng phục hồi nếu phát hiện sớm, vết bệnh chưa bao quanh thân và bộ rễ còn khỏe. Nếu bệnh đã lan kín cổ rễ hoặc thân chính, khả năng phục hồi sẽ thấp hơn.
Có nên rải vôi liên tục để diệt nấm?
Không nên sử dụng vôi tùy tiện. Lượng vôi phải dựa trên độ chua của đất và mục đích sử dụng. Bón quá nhiều có thể làm pH tăng nhanh, gây mất cân đối dinh dưỡng và ảnh hưởng hệ vi sinh vật đất.
Trichoderma có trị được cây thối rễ nặng không?
Trichoderma hỗ trợ phòng bệnh và cải thiện hệ vi sinh đất nhưng không phải biện pháp cứu cây trong mọi trường hợp. Cây thối rễ nặng cần được thoát nước, xác định tác nhân và xử lý tổng hợp.
Bao lâu nên kiểm tra vườn một lần?
Trong mùa mưa, giai đoạn ra đọt, ra hoa và nuôi trái, nên kiểm tra thường xuyên. Sau một đợt mưa lớn cần kiểm tra rãnh thoát nước, cổ rễ, thân và những trái nằm thấp.
Khi nào cần gửi mẫu xét nghiệm?
Nên gửi mẫu khi bệnh lan nhanh, nhiều cây xuất hiện đồng thời, triệu chứng không điển hình hoặc đã xử lý nhưng bệnh không giảm. Xét nghiệm giúp tránh sử dụng sai thuốc và giảm nguy cơ cây bị ngộ độc.
Kết luận
Các loại nấm bệnh trên cây sầu riêng có thể tấn công từ rễ, thân, cành, lá đến hoa và trái. Trong đó, nhóm bệnh do Phytophthora, thán thư, cháy lá do Rhizoctonia, nấm hồng, phấn trắng và các bệnh cháy lá do Phomopsis, Lasiodiplodia là những đối tượng nhà vườn cần quan tâm.
Biện pháp hiệu quả nhất không phải là sử dụng thật nhiều thuốc, mà là tạo một vườn có khả năng thoát nước tốt, bộ rễ khỏe, tán thông thoáng, nguồn giống sạch và quy trình chăm sóc cân đối. Khi phát hiện triệu chứng, cần kiểm tra từ đất và rễ lên thân, lá, hoa, trái; xác định đúng nguyên nhân trước khi lựa chọn biện pháp xử lý.
Đối với người chuẩn bị trồng sầu riêng, việc đầu tư hệ thống thoát nước và chọn cây giống khỏe ngay từ đầu sẽ tiết kiệm nhiều chi phí phòng trị bệnh về sau. Đối với vườn đang kinh doanh, thăm vườn thường xuyên và phát hiện sớm chính là yếu tố quyết định khả năng phục hồi của cây.


